2025 жыл — жасанды интеллектің ойыншықтар мен балалар әлеміне дендеп енген жылы. Беделді The Economist басылымы өзінің соңғы санында ЖИ-дің балалық шақты "қайта сымдап", яғни түбегейлі өзгертіп жатқаны туралы көлемді мақала жариялады.
Технология балаларға патшаға лайық жеке білім беру жүйесін ұсынғанымен, оның астарында "эхо камералар", әлеуметтік оқшаулану және сыни ойлаудан айырылу қаупі жатыр. Мақалада ЖИ репетиторлары мен "мінсіз" виртуалды достардың болашақ ұрпаққа тигізер әсері және ата-аналар мен мектептердің бұл жағдайда не істеу керектігі талданады.
Todayinfo назарларыңызға мақаланың қазақша аудармасын ұсынады.
***
Жасанды интеллект балаларға таңғажайып мүмкіндіктер ұсынады — бірақ қауіпті тұстары да бар.
Биылғы жылы жаңа жылдық шұлықтарда (сыйлықтарда) әдеттегіден гөрі тосынсыйлар көп болуы мүмкін, өйткені балалар жауап қайтара алатын сыйлықтарды ашады. Қытайдағы ойыншық өндірушілер 2025 жылды "Жасанды интеллект жылы" (AI) деп жариялап, үйрететін, ойнайтын және ертегі айтатын роботтар мен қонжықтарды шығаруда. Ал ересектеу балалар вирустық ЖИ видеолары мен ЖИ-мен жетілдірілген ойындарға жабысып қалған. Мектепте көбісі ChatGPT сияқты құралдармен жасалған материалдармен оқып жатыр. Кейбіреулері тіпті чатбот-репетиторлармен бірге білім алуда.
Жұмыста да, ойында да ЖИ балалық шақты өзгертуде ("қайта сымдауда"). Ол бұрын тек байларға ғана қолжетімді болған тәрбие түрін (жеке мұғалімдер, арнайы оқу бағдарламалары және жекеленген ойын-сауық) енді әр балаға ұсынуға уәде береді. Балалар өздері туралы жазылған әндерді тыңдап, басты кейіпкері өздері болатын ертегілерді оқи алады, деңгейіне қарай бейімделетін видео ойындарды ойнап, оларды қолдайтын чатбот достарының ортасында бола алады. Патшаға лайық балалық шақ енді әмбебап болуы мүмкін.
Бұл — мүмкіндіктерге толы, бірақ жасырын тұзақтары бар болашақ. Шынайы патшалар жиі байқайтындай, арнайы дайындалған тәрбие адамды жалғыздыққа және оқшаулануға әкелуі мүмкін. Оның үстіне, олардың "қызметшілері" (бұл жерде ЖИ) ешқашан бас тартпайтындықтан, бұл шынайы өмірге бейімделмеген ересектерді қалыптастыруы мүмкін. ЖИ балалық шақты жақсы жағына да, жаман жағына да өзгертіп жатқандықтан, қоғам есейю процесін қайта қарастыруы керек.
Роботтардың тәрбиелеуінің артықшылықтары бар. Технологиялық фирмалар ЖИ-дің оқуды қалай жақсарта алатынын көрсетуде, әсіресе мұғалімдер мен материалдар тапшы жерлерде. Алғашқы сынақтарда сауаттылық пен тіл үйрену көрсеткіштері артқан. Арман — ЖИ мұғалімінің көмегімен балаларды орташа деңгейге негізделген сыныптардан құтқару (мұндай сыныптарда зерек оқушылар жалығып, ал үлгерімі төмендер адасып қалады). Егер сіз осы мақаланың мазмұнын сегіз жасар балаға түсіндіргіңіз келсе, ЖИ оны комикс немесе ән түрінде қайта жазып бере алады, бұл қиын емес.
Технология ермектің жаңа түрлерін де жасауда. Голливуд ЖИ видеоларын "сапасыз дүние" (slop) деп қабылдамауы мүмкін, бірақ жастар оны жаппай тұтынып, бастарын көтермейді. Ескі ойыншықтар жаңартылуда: "Trivial Pursuit" ойынының ЖИ нұсқасы кез келген тақырыпта сұрақ қоя алады. Видео ойындар жаңа тәжірибелер ұсынуда, мысалы, "Fortnite" ойынында Дарт Вейдермен сөйлесуге болады. Кез келген бала өз қаһарманымен кездесіп (және оны атып) алады.
Балаларды дамып жатқан технологияға еркін жіберудің жақсы танымал тәуекелдері бар. ЖИ мұғалімдер қате жауап беруі (галлюцинация) мүмкін. Ойыншықтар шектен шығуы ықтимал: жақында чат арқылы жыныстық тақырыптарды қозғаған ЖИ қонжық туралы айтылды. Балалар ЖИ-ді оңай теріс мақсатта пайдаланып, үй тапсырмасында алдауға немесе бір-бірін "дипфейк" видеолармен қудалауға қолдануы мүмкін. Чатботтар осал жасөспірімдерді өзіне қол жұмсауға итермелеуі де ғажап емес. Технологиялық фирмалар бұл кедергілерді түзеуге болатынын айтады; ChatGPT-дің шыққанына небәрі үш жыл болды.
Дегенмен, балалық шақ ЖИ дұрыс жұмыс істеп тұрғанның өзінде түбегейлі өзгеруі мүмкін. Технология өз иесінің нені қалайтынын тез үйренеді және соны көбірек көрсетеді. Әлеуметтік желілер адамдар тек өздері келісетін (немесе жек көретін) пікірлерді ғана көретін "эхо камераларын" (жабық орта) жасап үлгерді. ЖИ бұл камераларды күшейтіп, балаларды ерте жастан оқшаулау қаупін төндіреді. Футболды жақсы көретін балаға оның қонжығы тек футбол туралы әңгімелер айтып, ЖИ мұғалімі тек футболдан мысалдар келтіруі мүмкін. Бұл тек кездейсоқтықты жойып қана қоймайды, сонымен қатар баланың өзіне таныс емес нәрсеге төзімділігін қалыптастырмауы мүмкін.
Чатботтармен біржақты қарым-қатынас осыған ұқсас қауіп тудырады. Ешқашан сын айтпайтын, өз сезімдерімен бөліспейтін ЖИ серіктестер — адамдармен қарым-қатынас құруға нашар дайындық. Америкалық жасөспірімдердің үштен бірі ЖИ серігімен сөйлесуді досымен сөйлескендей қанағаттанарлық, ал ата-анасымен сөйлескеннен оңайырақ деп санайды. Бұл "барлығына келісе беретін боттар" (Yes-bots) кезектесіп сөйлеуге дағдыланбаған, ымыраға келе алмайтын және қарым-қатынастағы "алу мен беру" процесін түсінбейтін ұрпақты қалыптастыру қаупін төндіреді.
Басқа тенденциялар да осы бағытқа итермелеуде. Туу көрсеткіші төмендегендіктен, бауырларымен бірге өсетін балалар азайып барады. Жастардың көбі ұзақ мерзімді романтикалық қарым-қатынас қиындыққа тұрмайды деп шешуде. Қашықтан жұмыс істеу жекеленген, қоғамнан тыс әлемде өскен адамдардың әріптестерімен тек экран арқылы байланысатын жұмыстарға ауысуын жеңілдетеді — бұл міндетті олар жақында ЖИ агентіне тапсыруы да мүмкін.
Шұғыл қарсы шаралар қажет. Ата-аналар "сөз қайталайтын машинаны" (ЖИ) жұмсақ ойыншыққа тігілген болса да, баласына сеніп тапсырмас бұрын екі рет ойлануы керек. Чатботтарда қатаң сақталатын жас шектеулері болуы тиіс; үкіметтер әлеуметтік желілерге берген еркіндікті ЖИ фирмаларына бермеуі керек. Мұғалімдер үйде жазылған эсселерге бұдан былай сенуге болады деп ойласа, өздерін алдап жүр. ЖИ дәуірінде мектеп қабырғасындағы бағалау өте маңызды.
Ұзақ мерзімді міндет — ЖИ балалар өмірінен ұрлап кетуі мүмкін әлеуметтенуді сақтап қалу. Балалық шақтың көп бөлігі өтетін мектептер — бұл үшін ең қолайлы орын. Олар дербес оқытудың артықшылықтарын пайдалануы керек, бірақ сонымен бірге робот үйрете алмайтын нәрселерді үйретуге күш салуы тиіс: пікірталас жүргізу, келіспеу және тіпті адамдармен — чатбот сияқты жағымпаз емес адамдармен — тіл табысуды бағалау.
Бақытты ханзадалар, бос патшалықтар. Мектептер өздерінің жаңалық ашу орталығы ретіндегі рөлін күшейтуі керек. Егер ЖИ балаларға қалағанын көбірек берсе, мектептердің балаларға адамдармен кездесуге және олардың тәжірибесінен тыс идеялармен бетпе-бет келуге мүмкіндік беруі одан да маңыздырақ. Алгоритмдік жекелендіру әлеуметтік мобильділікке (дамуға) үлкен кедергі болуы мүмкін, егер ол адамдарды бастаған жолында ғана қалуға итермелесе. Кедей мектептер адам мұғалімдердің орнына арзан чатботтарды қолдана бастаса, теңсіздік ұлғая түсуі мүмкін.
ЖИ білім беру мен ойын-сауықты жақсартуда даусыз әлеуетке ие. Ол бір күні әр балаға патша сияқты өмір сүруге мүмкіндік берер. Бірақ нағыз артықшылыққа (привилегияға) ата-аналары мен мұғалімдері оны қашан өшіру керектігін білетін балалар ие болуы мүмкін.
