Балаңыздың қолынан телефон түспей ме? Оны тамақ ішуге немесе сабақ оқуға шақырсаңыз, естімегендей отыра бере ме? Ашулануға асықпаңыз. Мәселе баланың тәрбиесінде емес, оның миында болып жатқан күрделі химиялық процесте. The Wall Street Journal басылымы ғалымдар мен нейробиологтардың зерттеулеріне сүйене отырып, "TikTok миы" (TikTok Brain) феноменін түсіндірді. Бұл мақалада біз қысқа видеолардың бала миын қалай "ұрлап" алатынын және оның неге қауіпті екенін баяндаймыз.
Кәмпит дүкеніндегі бала
Цинциннати балалар ауруханасының (АҚШ) оқу орталығының директоры Майкл Манос жағдайды қарапайым мысалмен түсіндіреді:
"Елестетіп көріңізші, сіз баланы кәмпит пен тәттілерге толы дүкенге кіргізіп жібердіңіз. Оған қалағанынша жеуге рұқсат бердіңіз. Ол қарны жарылғанша шоколад жеді делік. Егер сіз тура сол сәтте оған "Мә, мына брокколиді жей ғой" деп ұсынсаңыз, ол не істейді? Әрине, бас тартады. TikTok — дәл сол кәмпит. Ал кітап оқу мен үй тапсырмасы — бұл брокколи".
Мәселе баланың жалқаулығында емес. TikTok-тағы қысқа, жарқын видеоларды көргенде баланың миында дофамин (рахат және марапат гормоны) көп мөлшерде бөлінеді. Ми "ләззаттың" үлкен дозасын алып қойған соң, ол баяу, көп күш жұмсауды талап ететін процестерден (кітап оқу, есеп шығару) бас тартады. Өйткені сабақ оқу миға "дәмсіз" болып көрінеді.
15 секундтық тұзақ
TikTok, Instagram Reels және YouTube Shorts алгоритмдері бір қағидамен жұмыс істейді: олар сіздің не қалайтыныңызды сізден бұрын біледі. Ересектердің миында өзін-өзі бақылауға жауап беретін маңдай қыртысы (prefrontal cortex) толық дамыған. Біз өзімізге "болды, жетеді, жұмыс істеу керек" деп бұйрық бере аламыз (бірақ бұл бізге де қиын).
Ал балалар мен жасөспірімдерде мидың бұл бөлігі әлі "құрылыс үстінде". Ол шамамен 25 жасқа дейін толық қалыптаспайды. Сондықтан баланың тежегіші жоқ. Олар дофаминнің ағынына қарсы тұра алмайды. Бұл — теңсіз күрес.
Зейін тапшылығы және "қалыпты өмір"
Зерттеушілердің айтуынша, TikTok баланың зейін қою ұзақтығын (attention span) қысқартып жібереді. Бұрын балалар мультфильмнің шарықтау шегін 10-20 минут күте алатын. Қазіргі алгоритмдер ең қызықты жерін бірден, алғашқы 3 секундта көрсетеді. Егер видео бірден қызықтырмаса, бала оны сырғытып (swipe) жібереді.
Нәтижесінде не болады?
-
Сабырсыздық: Бала өмірде де бәрі тез болғанын қалайды. Мұғалім тақырыпты ұзақ түсіндірсе, баланың іші пысып, миы "өшіп" қалады.
-
Терең ойлай алмау: Ұзақ мәтіндерді оқу мүмкін емес болып қалады. Бала тек тақырыптар мен қысқа үзінділерді ғана қабылдай алады.
-
Ұйқының бұзылуы: Дофаминге тәуелді ми түнде де тынышталмайды.
Ата-аналар не істей алады?
The Wall Street Journal сарапшылары тыйым салудың әрқашан жұмыс істемейтінін айтады. Бірақ мына қадамдар көмектесуі мүмкін:
-
Теңгерім сақтау: Егер бала 1 сағат TikTok қараса, одан кейін міндетті түрде 1 сағат "баяу" әрекетпен айналысуы керек (далада ойнау, сурет салу, лего құрастыру).
-
Ұйқы алдында — экрансыз аймақ: Телефонды жатын бөлмеге кіргізбеу.
-
Балама ұсыну: "Брокколиді" дәмдірек ету керек. Яғни, баламен бірге уақыт өткізу, оның қызығушылығын шынайы өмірге бұру.
Түйін Технология — жау емес. Бірақ баланың дамып келе жатқан миы әлемдегі ең қуатты жасанды интеллект алгоритмдеріне қарсы жалғыз күресе алмайды. Оған сіздің көмегіңіз қажет.
Естеріңізге сала кетейік, бұған дейін біз "Жасанды интеллект балалық шақты қалай өзгертуде?" деген тақырыппен әлемдік танымал басылымның тағы бір мақаласын жариялаған едік.
