Астанадағы "Әбу Насыр әл-Фараби" мешітіне Қатар мемлекеті 8 миллион доллар бөлетін болды. Бір қарағанда, бұл – елорданың сәулеті мен руханияты үшін жасалған керемет сыйлық сияқты. Алайда, геосаясат пен дипломатияда "тегін түскі ас" болмайтынын ескерсек, бұл жомарттықтың астарында не жатыр? Бұл – таза қайырымдылық па, әлде араб әлемінің Орталық Азияға бағытталған "жұмсақ күшінің" (soft power) көрінісі ме?
Келісімге Бас мүфтидің сапары кезінде қол қойылды. Алайда, келісімшарттың бір шарты ерекше назар аударуды қажет етеді: Қатар ақшаны қолға бермейді, құрылысты басынан аяғына дейін өзі қадағалайды.
"Кілтке дейін": Сенімсіздік пе, әлде бақылау ма?
Ресми ақпаратта Қатар даму қоры нысанды "кілтке дейін" (под ключ) қағидатымен салып беретіні айтылған. Мұның екі жағы бар.
Бірінші жағы (Позитивті): Инвестор қазақстандық жемқорлықтан қорқады. Бөлінген 8 миллион доллардың шенеуніктердің қалтасына түспей, мақсатты жұмсалуын қадағалау – прагматикалық шешім.
Екінші жағы (Қауіпті): Құрылысты толық бақылау – идеологиялық архитектураны бақылау деген сөз. Сәулет өнері – үнсіз идеология. Егер жаңарған мешіт пен "рухани орталық" қазақтың далалық стилінде емес, Таяу Шығыстың арабтық стилінде бой көтерсе, бұл – визуалды экспансия. Біздің қалаларымыз біртіндеп Дубай немесе Доханың кішігірім көшірмесіне айналып бара жатқан жоқ па?
Мәдени орталық па, әлде идеология ошағы ма?
Ең маңызды сұрақ – ғимаратта емес, оның ішіндегі мазмұнда. Жоба аясында "заманауи рухани-мәдени орталық" салынбақ.
Сарапшылардың алаңдайтыны – осы орталықтың оқу бағдарламасы мен кітапханасы.
-
Ол жерде қандай әдебиеттер болады?
-
Қатарлық "ағартушылардың" ықпалы қандай болмақ?
Қатар – әлемдік саясатта өзіндік амбициясы бар, "Ихван-ул-Муслимин" секілді саяси ислам ағымдарына бүйрегі бұратын мемлекет ретінде танымал. Қазақстанның дәстүрлі ханафи мазһабы мен түркілік таным-түсінігіне жат идеологиялар "инвестиция" деген желеумен кіріп кетпей ме? Бұл сұраққа ҚМДБ қатаң бақылау орната ала ма?
Геосаяси "Жұмсақ күш"
Мұнай мен газға бай араб елдері (Сауд Арабиясы, БАӘ, Қатар) Орталық Азия үшін бәсекелестікке түскені жасырын емес. Мешіт салу, мектеп ашу, қайырымдылық жасау – бұл сол елдердің өз ықпалын жүргізудегі классикалық құралы.
8 миллион доллар – Қатар үшін үлкен ақша емес, бірақ бұл – Қазақстанның діни элитасымен тығыз байланыс орнатуға таптырмас мүмкіндік. "Қарыз алған – адамның құлы, сыйлық алған – сезімнің құлы" демекші, мұндай ірі сыйлықтар болашақта біздің діни саясатымыздың дербестігіне көлеңке түсірмей ме деген заңды қауіп бар.
Не істеу керек?
Инвестициядан бас тарту – ақымақтық болар еді. Бірақ "Сақтансаң – сақтаймын" деген қағиданы ұмытпаған жөн.
-
Архитектуралық код: Жаңа ғимараттың дизайнында қазақы нақыш, Әл-Фараби бабамыздың рухы сезіліп тұруы шарт.
-
Мазмұндық сүзгі: Орталықтың жұмысы толығымен Қазақстан заңнамасы мен дәстүрлі діни ұстаным аясында болуы керек.
Қорыта айтқанда, Қатардың көмегі – құптарлық іс, бірақ ұлттық мүдде мен рухани қауіпсіздік кез келген доллардан қымбат тұруы тиіс.
